Σύγχρονες τάσεις

Η πολυδιάστατη σημερινή πραγματικότητα επιβάλλει πολυδιάστατη πολιτική δράση.

Η βεβαιότητα για την κυρίαρχη σημασία των ταξικών ταυτοτήτων και των ταξικών αντιθέσεων, τείνει να αντικατασταθεί από την αναγνώριση και άλλων σχετικά αυτοτελών, σημαντικών και ισοδύναμων πολιτικών πεδίων.

΄Ένα τέτοιο διευρυμένο πολιτικό πλαίσιο περιλαμβάνει πέντε βασικές αντιστοιχίες:

 – Καπιταλισμός – εργατικό κίνημα.

– Διοικητική εξουσία (κράτος) – κίνημα πολιτικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

– Βιομηχανικός τρόπος παραγωγής – οικολογικό κίνημα.

 – Στρατιωτική εξουσία – ειρηνιστικό και αντιμιλιταριστικό κίνημα.

– Παγκοσμιοποίηση – νέος διεθνισμός.

Η πολυδιάστατη πολιτική δράση επιβάλλει τον πλουραλισμό των μορφών δράσης.

Αμφισβητούνται ισχυρά, το κομματικό μονοπώλιο της κοινωνικής εκπροσώπησης, η οργανωτική συγκρότηση των μαζικών συγκεντρωτικών κομμάτων, η τυπική αντιπροσωπευτική δημοκρατία (ως ανεπαρκής).

Απαιτείται η ενδυνάμωση και η αυτονομία της κοινωνίας των πολιτών, ώστε να γίνει δυνατή η παρέμβασή της στο σύστημα εξουσίας, χωρίς τη διαμεσολάβηση των κομμάτων, μέσω της παράλληλης δράσης ποικίλων δικτύων και κοινωνικών οργανώσεων.

Προωθούνται μορφές συμμετοχικής δημοκρατίας.

Σ’ αυτήν τη διευρυμένη ατζέντα, τα δύο μεγάλα φιλοσοφικά και πολιτικά ρεύματα του Διαφωτισμού, ο Σοσιαλισμός και ο Φιλελευθερισμός δεν μπορούν να απαντήσουν σαν κλειστά ολοκληρωμένα συστήματα.

΄Ηδη η πραγματική ζωή απέδειξε τα όρια της δυναμικής τους, απέρριψε τις δογματικές αυθαιρεσίες τους και διατήρησε ζωντανές τις πιο δημιουργικές και διαχρονικές προτάσεις και αξίες τους.

Ο κρατικός σοσιαλισμός (κομμουνισμός) είναι νεκρός. 

Ο νεοφιλελευθερισμός (το δογματικό laissez-faire) είναι προφανώς αδιέξοδος και επικίνδυνος. Αλλά η κεϊνσιανική ρύθμιση (τόσο η αριστερή μέσω του κοινωνικού κράτους, όσο και η δεξιά μέσω των φορντιστικών επιχειρήσεων) σήμερα έχει καταστεί αδύνατη.

Με την απόρριψη των νεκρών κλάδων τους, ο σοσιαλισμός και ο φιλελευθερισμός αναθεωρούνται και τρέπονται προς τη σύγκλιση.

Ο κανονιστικός φιλελευθερισμός και ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός εμφανίζονται ως μη δογματικές αλλά κριτικές προσαρμογές στα ιστορικά διδάγματα και τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Στη σημερινή διάταξη των πολιτικών δυνάμεων καταλαμβάνουν συγκλίνοντας το χώρο της Κεντροαριστεράς, ενώ στο χώρο της Δεξιάς κυριαρχεί σταδιακά το πολιτικό ρεύμα του νεοσυντηρητισμού.

Πηγές:

Γιώργος Καριπίδης
Αγγελιοφόρος, 17/02/2006 

Από την ιστοσελίδα Διαρκής Μεταρρύθμιση
http://www.diamet.gr/el/sx_printText.asp?textID=1488

Advertisements
Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | 1 σχόλιο

Σοσιαλισμός και ελευθερία.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από την εισαγωγή που έγραψαν η γαλλίδα φιλόσοφος Μονίκ Καντό-Σπερμπέρ και η ιταλίδα φιλόσοφος Νάντια Ουρμπινάτι για το βιβλίο «Liberal-Socialisti» (Marsilio 2004).

Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός είναι σήμερα το μόνο ίσως ιδεώδες που απλώνει τις ρίζες του στην ευρωπαϊκή ηθική και πολιτική παράδοση και που διαθέτει μιαν ηπειρωτική και οικουμενική εμβέλεια.

Γεννημένος στην πιο ολοκληρωμένη του μορφή στη διάρκεια της ναζιστικής και φασιστικής λαίλαπας, ως αναζήτηση ενός οράματος χειραφέτησης που θα διέφερε από το κομμουνιστικό όραμα, ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός είναι μια ιδέα προωθημένης δημοκρατίας, ανεκτικής και ανοιχτής κοινωνίας, που θα έχει στο επίκεντρό της την αξία του κάθε συγκεκριμένου προσώπου. Οχι το αφηρημένο άτομο του κλασικού φιλελευθερισμού ή το αγελαίο άτομο των κοινοτιστικών οραμάτων ή τέλος το άτομο που ορίζεται αποκλειστικά από τις υλικές του ανάγκες, όπως στον ταξικό σοσιαλισμό, αλλά αντίθετα το άτομο ως ανθρώπινη ύπαρξη που ζητάει σεβασμό και αναγνώριση στην κοινωνία στην οποία ζει, υποφέρει, έχει ανάγκες, έχει διάφορες πολιτιστικές και θρησκευτικές αξίες.

Η σοσιαλιστική ιδέα, θύμιζε ο Κάρλο Ροσέλι το 1930, γεννήθηκε αρχικά ως ηθική εξέγερση ενάντια στην οικονομική και κοινωνική αδικία, αλλά το νόημά της προσέλαβε σύντομα το χαρακτήρα καταγγελίας της αδικίας σε οποιαδήποτε μορφή αυτή παρουσιάζεται· τόσο όταν η αδικία είναι οικονομική εκμετάλλευση και φτώχεια, όσο και όταν είναι διάκριση εις βάρος των διαφορετικών και μισαλλοδοξία για λόγους προκατάληψης και κυριαρχίας της πλειοψηφίας.

Αυτός ο σοσιαλισμός, έγραφε ο Ροσέλι, καταγόταν από τις αξίες που εξέφρασε ο φιλελευθερισμός, επειδή όπως και ο φιλελευθερισμός έτσι και αυτός γεννήθηκε ως βούληση αντίστασης στην αυθαιρεσία απολυταρχικών εξουσιών και σε κάθε πειρασμό μονοπώλησης της εξουσίας. Οποιος θέλει να προχωρήσει ώς τα θεμέλια της ιδέας της δικαιοσύνης συναντά την ελευθερία, επειδή συναντά την αξία του προσώπου. «Επιθυμώ μόνο να επαναφέρω το σοσιαλιστικό κίνημα στις αφετηριακές του αρχές, στις ιστορικές και ψυχολογικές του ρίζες και να καταδείξω ότι ο σοσιαλισμός, σε τελική ανάλυση, είναι μια φιλοσοφία της ελευθερίας» έγραφε.

Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός είναι ο κληρονόμος των οικουμενικών και ανθρωπιστικών αξιών που σημάδεψαν τον ευρωπαϊκό και δυτικό πολιτισμό από τις κλασικές και χριστιανικές απαρχές τους. Υπάρχει στο ιδεώδες του φιλελεύθερου σοσιαλισμού ένας υπόρρητος κανονιστικός οικουμενισμός, η ανάγκη να ξεκινήσουμε από κοινά σημεία για να μπορέσουμε να συζητήσουμε και να κάνουμε επιλογές, να διαχωριστούμε και να διαφωνήσουμε. Διαφωνούμε μόνον επειδή αλληλοκατανοούμαστε και χρησιμοποιούμε μια κοινή γραμματική. Η πολιτική διαλεκτική και η πολιτική σύγκρουση υπάρχουν εκεί όπου υπάρχει ένα κοινό σύνολο δημοκρατικών κανόνων, που καθιστούν τον άλλο ανταγωνιστή και πολιτικό αντίπαλο και ποτέ έναν ολικό εχθρό ή αντικείμενο περιφρόνησης. Αυτός είναι ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής, στη θεμελίωση του οποίου συνέβαλαν φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές σε χρόνια στα οποία η διάκριση μεταφραζόταν, με τη βούληση των κρατών, σε φυσική βία.

Είναι γνωστό το ότι ιστορικά η φιλελεύθερη παράδοση και η σοσιαλιστική παράδοση βρέθηκαν συχνά σε σύγκρουση μάλλον παρά σε συμμαχία. Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός καλλιέργησε τη φιλοδοξία να αντιστρέψει αυτήν την τάση. Σε αυτό βασιζόταν ο «τρίτος δρόμος», μια έκφραση που επανερχόταν περιοδικά και επαναπροτεινόταν κάθε φορά ανάλογα με τα ζεύγη των αντιθέτων με τα οποία αναμετριόταν.

Οπως έδειξε ο Νορμπέρτο Μπόμπιο, ο συγγραφέας που ίσως καλύτερα απ’ όλους αντιλήφθηκε τον παράδοξο και γι’ αυτό ερεθιστικό και ποτέ αναχρονιστικό χαρακτήρα του φιλελευθερο-σοσιαλιστικού σχεδίου (ή του φιλελεύθερου σοσιαλισμού), ο τρίτος δρόμος υπήρξε άλλοτε μεταξύ ντετερμινιστικού σοσιαλισμού και φιλελευθερισμού του κατεστημένου (από το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα μέχρι την έλευση του φασισμού), άλλοτε μεταξύ αντιτιθέμενων μορφών συγκεντρωτικού σχεδιασμού (φασιστικού ή σοβιετικού) και ενός είδους «φιλελεύθερου» κοινωνικού δαρβινισμού (στα χρόνια του μεσοπολέμου). Σε ποιο ζεύγος αντιθέτων αντιπροτείνεται σήμερα ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός;

Νομίζουμε πως μπορούμε να πούμε ότι ο τρίτος δρόμος είναι σήμερα μια συνεκτική σύζευξη της συνταγματικής δημοκρατίας με μια σημαντική συμπλήρωση: η δημοκρατία είναι κάτι περισσότερο από μια πολιτική μέθοδο συλλογικής απόφασης. Δεν είναι μόνον κανόνες του παιχνιδιού και οργάνωση των δημόσιων εξουσιών σε ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο. Η δημοκρατία είναι μια αξία, επειδή η αποδοχή των δημοκρατικών κανόνων και η εφαρμογή τους πηγάζει άμεσα από την ηθική προϋπόθεση ότι το πρόσωπο είναι το πρώτο θεμέλιο, ένα υποκείμενο που σεβόμαστε. Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός αντιλαμβάνεται το σοσιαλισμό ως χειραφέτηση της ανθρώπινης ύπαρξης και της κοινωνίας που πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσα από την σταθερή υπεράσπιση της ατομικής ελευθερίας. Αντιλαμβάνεται το φιλελευθερισμό ως υπεράσπιση των ατομικών και πολιτικών ελευθεριών, της ηθικής αυτονομίας του ατόμου και της ανεξαρτησίας του κοινωνικού σώματος σε σχέση με το κράτος, χωρίς ωστόσο να αγνοεί ότι η άσκηση της ελευθερίας δράσης απαιτεί υλικές και διανοητικές δυνατότητες, οι οποίες δεν μπορούν να επιτευχθούν έξω από την κοινωνική ζωή ή με την αδιαφορία για τις πραγματικές περιστάσεις στις οποίες οι άνθρωποι δρουν και επιλέγουν. Φιλελευθερισμός και σοσιαλισμός εμπνέονται από διαφορετικές αντιλήψεις της κοινωνίας και της πολιτικής δράσης. Ωστόσο, επειδή αυτά τα δύο κινήματα ενσαρκώνουν ζωντανές παραδόσεις, οι ιδέες τους δεν είναι δόγματα καθορισμένα μια για πάντα και επομένως οι διαφορές τους δεν μπορούν να σκληρυνθούν και να παγώσουν σε αμετάβλητους ορισμούς (…).

Πηγή: Άρθρο του Θανάση Γιαλκέτση στη Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία Copyright © 2008 Χ. Κ. Τεγόπουλος Εκδόσεις Α.Ε.
Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | 5 Σχόλια

Επίκαιρος ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός.

Της ΜΟΝΙΚ ΚΑΝΤΟ-ΣΠΕΡΜΠΕΡ*

Ο σοσιαλισμός εμφανίστηκε σε ιδιαίτερες ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες: στις αρχές της βιομηχανικής επανάστασης στην Ευρώπη του 19ου αιώνα. Αναπτύχθηκε σε ένα οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο που σήμερα έχει ξεπεραστεί εντελώς.

 

Στη διάρκεια της ταραγμένης ιστορίας του προσπάθησε να συγκεράσει αντιτιθέμενα στοιχεία ή παραδόσεις: μιαν ηθική έμπνευση και μιαν επιστημονική θεωρία, μια φιλοσοφία της ελευθερίας και ένα ιδεώδες της βίαιης επανάστασης, ένα αίτημα δημοκρατίας και μια συγκεντρωτική και αυταρχική αντίληψη για τη δημόσια δράση, το σεβασμό του ατόμου και τη λατρεία της κρατικής εξουσίας, χωρίς ποτέ να αντιμετωπίσει ριζικά τις ανακολουθίες που μπορούσαν να προκύψουν από τόσο διαφορετικές δεσμεύσεις.

Εχει έρθει η στιγμή να σκεφτούμε για την ταυτότητα του σοσιαλισμού. Η επιστροφή στη φιλελεύθερη σοσιαλιστική παράδοση είναι σήμερα ωφέλιμη. Οι φιλελεύθεροι σοσιαλιστές θέλησαν να υπερασπιστούν φιλελεύθερες ιδέες με μιαν αληθινά σοσιαλιστική στράτευση. Στα μάτια των σοσιαλιστών που ήσαν προσδεδεμένοι σε μια μαρξίζουσα ορθοδοξία και κυρίως αντιτάσσονταν στο φιλελευθερισμό, αυτό αρκούσε για την καταδίκη τους.

Αυτό που καθιστά, ωστόσο, άδικη αυτήν την καταδίκη είναι το ότι αυτές οι ιδέες, οι ταυτόχρονα φιλελεύθερες (γιατί εξέφραζαν την υπεράσπιση όλων των ελευθεριών) και σοσιαλιστικές (γιατί αρνούνταν όλες τις μορφές υποδούλωσης που η άσκηση των ελευθεριών μπορεί μερικές φορές να δημιουργεί) βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο του στοχασμού των σοσιαλιστών. Πώς μπορούμε να παλέψουμε ενάντια στις δυνάμεις κυριαρχίας που υποκινούνται από τις αγορές; Πώς μπορούμε να δράσουμε έτσι ώστε η ιδιοκτησία, που είναι εργαλείο χειραφέτησης, να μην μετατρέπεται σε μέσο καταπίεσης αυτών που δεν κατέχουν τίποτα;

Πώς μπορούμε να εγγυηθούμε σε όλους τους πολίτες τη δυνατότητα μιας αληθινής πρωτοβουλίας στο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό πεδίο;

Βλέπουμε ότι η φιλελεύθερη έμπνευση στο σοσιαλισμό δεν περιορίζεται στην αναγνώριση του ρόλου των αγορών. Συμβάλλει πάνω απ’ όλα στο να θέτει το ζήτημα της κυριαρχίας και να επιδιώκει με συγκεκριμένους τρόπους την αλληλεγγύη. Θέλει να κατανοήσει τι ακριβώς σημαίνει εμβάθυνση της δημοκρατίας και ενίσχυση της αυτονομίας όλων.

Σημασία της κοινωνίας πολιτών, πλούτος του κοινωνικού κόσμου (συνδικαλιστικού και συνεταιριστικού), υπευθυνότητα, στοχασμός για το άτομο, ευρωπαϊκός φεντεραλισμός, όλα αυτά τα συνθήματα του σύγχρονου πολιτικού στοχασμού είναι συστατικά στοιχεία της φιλελεύθερης σοσιαλιστικής σκέψης.

Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός είναι μια μη δογματική και ανοιχτή παράδοση του σοσιαλισμού, της οποίας η πολιτική αξιοπιστία φαίνεται να έχει σε μεγάλο βαθμό επιβεβαιωθεί από την ιστορία των τελευταίων είκοσι χρόνων.

Είναι γεγονός ότι ένα μεγάλο τμήμα του σοσιαλιστικού κινήματος συγκροτήθηκε ενάντια στο δόγμα του laisser-faire που πηγάζει από τη φιλελεύθερη θεωρία, ενάντια στο οικονομικό χάος, τις αδικίες, την κοινωνική διάλυση που προκάλεσε η ελεύθερη αγορά.

Γι’ αυτό το λόγο συνδέουν συχνά το σοσιαλισμό με τον κρατισμό. Αλλά ένα μεγάλο μέρος της σοσιαλιστικής παράδοσης υπήρξε αντίθετο στον κρατισμό.

Από τις απαρχές του σοσιαλισμού, στα μέσα του 19ου αιώνα, βλέπουμε να εμφανίζεται ένας σοσιαλισμός των ελευθεριών, που έχει πολλές κοινές πεποιθήσεις με το φιλελευθερισμό: άρνηση της συλλογικής ιδιοκτησίας, υποστήριξη των δημόσιων ελευθεριών και του ρεφορμισμού, φροντίδα για το άτομο, αναγνώριση της κοινωνικής αυτονομίας, δυσπιστία απέναντι στο κράτος ή ακόμη και υπεράσπιση της οικονομικής ελευθερίας και της αγοράς. Είναι η περίπτωση του Προυντόν και των επιγόνων του Φουριέ. Παράλληλα, από τα τέλη του 19ου αιώνα, πολλοί φιλελεύθεροι έδειξαν ευαισθησία για το κοινωνικό ζήτημα και ανέπτυξαν έναν στοχασμό για τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να εξαλειφθούν οι αδικίες της αγοράς.

Η ριζική αντιπαράθεση φιλελεύθερης και σοσιαλιστικής θεωρίας αρχίζει από τη στιγμή -στη δεκαετία του 1880- που ο σοσιαλισμός γίνεται σχεδόν αποκλειστικά μαρξιστικός.

Πριν από αυτή τη χρονική στιγμή το σοσιαλιστικό κίνημα ήταν πολύ πιο πολύμορφο. Ορισμένοι σοσιαλιστές αρνούνταν, όπως και οι φιλελεύθεροι, τον ιστορικό ντετερμινισμό και την κολεκτιβοποίηση των μέσων παραγωγής και ανταλλαγής. Και ευνοούσαν τις ελεύθερες οργανώσεις των εργαζομένων, τις κοινωνικές ομαδοποιήσεις της βάσης, τις πρωτοβουλίες της κοινωνίας, την ελεύθερη οργάνωση της επιχείρησης, την αυτόνομη κοινοτική διεύθυνση.

Το πρόγραμμα του φιλελεύθερου σοσιαλισμού είναι σήμερα περισσότερο επίκαιρο. Ο σοσιαλισμός είναι ένα σχέδιο ατομικής και συλλογικής χειραφέτησης. Σε έναν κόσμο που μετασχηματίζεται, ο σοσιαλισμός πρέπει να βρει δρόμους κοινωνικά ωφέλιμης ανάπτυξης, πρέπει να εξαλείψει τις νέες ανισότητες, να δώσει στα πρόσωπα μέσα δράσης που θα αντιστοιχούν στις νέες ανάγκες του σημερινού κόσμου.

Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός αρνείται τόσο τη διοικούμενη οικονομία όσο και την ιδέα ότι ο καπιταλισμός μπορεί να αυτορυθμίζεται αυθόρμητα. Η επεξεργασία κανόνων που πρέπει να εφαρμόζονται στην οικονομική ζωή, στην κλίμακα του έθνους, της Ευρώπης και του κόσμου, είναι ένα από τα μείζονα πολιτικά καθήκοντα.

* Η ΜΟΝΙΚ ΚΑΝΤΟ-ΣΠΕΡΜΠΕΡ είναι φιλόσοφος και διευθύντρια ερευνών στο CNRS.

 
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία Copyright © 2008 Χ. Κ. Τεγόπουλος Εκδόσεις Α.Ε.
Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | Σχολιάστε

Η πολιτική των ίσων ευκαιριών, η πολιτική του μέλλοντος…

΄΄Όλοι πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες ώστε να μπορούν να διεκδικήσουν την ίδια επιτυχία στη ζωή τους ανεξαρτήτως φύλλου, εθνικότητας, οικογένειας, οικονομικού ή κοινωνικού περίγυρου. Αυτός είναι ο επόμενος ιστορικός στόχος΄΄, υποστηρίζει ο John Roemer, αμερικανός οικονομολόγος και πολιτικός φιλόσοφος, Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Yale.

  Μετά από τα επεισοδιακά φοιτητικά του χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Berkley, ως δυναμικό μέλος του ριζοσπαστικού φοιτητικού κινήματος της εποχής, έγινε σύντομα γνωστός με το συγγραφικό του έργο ως ένας από τους σημαντικότερους μαρξιστές οικονομολόγους, παρ΄ ότι στη πορεία της καριέρας του δέχθηκε σκληρή κριτική από τους παραδοσιακούς μαρξιστές. Πλέον θεωρεί τον εαυτό του εξισωτιστή και όχι μαρξιστή. Το βασικό ερώτημα που τον απασχολεί είναι το πώς θα μπορούν να προστατευτούν οι λιγότερο τυχεροί από την ανισότητα που αποτελεί χαρακτηριστικό των σύγχρονων φιλελεύθερων οικονομιών. Ζήτημα που όπως επισημαίνει πρέπει να αντιμετωπιστεί πρακτικά κι όχι θεωρητικά όπως γίνεται μέχρι τώρα.

  Το όχημα για τις ίσες ευκαιρίες είναι κατ΄ αρχάς η πρόσβαση στην εκπαίδευση. Το κράτος πρέπει να δαπανήσει περισσότερα χρήματα για την εκπαίδευση ενός παιδιού που μεγαλώνει με γονείς που είναι για παράδειγμα, λιγότερο μορφωμένοι από άλλους.

  Ο John Roemer προτείνει έναν αλγόριθμο για το πώς μπορούν να σχεδιαστούν πολιτικές ίσων ευκαιριών, χωρίς να επηρεάζεται η δημιουργία πλούτου. Δεύτερο βήμα είναι η καταπολέμηση της ξενοφοβίας και του ρατσισμού και τρίτο η προστασία του περιβάλλοντος, ώστε τα παιδιά μας να κληρονομήσουν ίδια ποιότητα διαβίωσης με εμάς.

Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | Σχολιάστε

Αϊνστάιν και σοσιαλφιλελευθερισμός…

Η οικονομική αναρχία της καπιταλιστικής κοινωνίας είναι κατά τη γνώμη μου η πραγματική ρίζα του κακού. Τι ιδιωτικό κεφάλαιο συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια και ο εντεινόμενος καταμερισμός της εργασίας ενθαρρύνει τον σχηματισμό μεγαλύτερων μονάδων παραγωγής εις βάρος των μικρότερων. Το αποτέλεσμα είναι μια ολιγαρχία του ιδιωτικού κεφαλαίου, που η τεράστια εξουσία της δεν μπορεί να ελεγχθεί ούτε από τη δημοκρατικά οργανωμένη πολιτικά κοινωνία. Αυτό συμβαίνει επειδή τα μέλη των νομοθετικών σωμάτων επιλέγονται από τα πολιτικά κόμματα, που χρηματοδοτούνται ή επηρεάζονται από καπιταλιστές. Έτσι, οι αντιπρόσωποι του λαού δεν προστατεύουν αρκετά τα συμφέροντά των μη προνομιούχων τμημάτων του πληθυσμού. Επίσης, κάτω από αυτές τις συνθήκες οι καπιταλιστές αναπόφευκτα ελέγχουν, άμεσα ή έμμεσα, τις κύριες πηγές ενημέρωσης (εφημερίδες, ραδιόφωνο, παιδεία). Είναι λοιπόν εξαιρετικά δύσκολο και στις περισσότερες περιπτώσεις σχεδόν αδύνατο να καταλήξει ο πολίτης σε αντικειμενικά συμπεράσματα και να χρησιμοποιεί ευφυώς τα πολιτικά του δικαιώματα.

  Αυτός ο ακρωτηριασμός του ατόμου είναι πιστεύω το χειρότερο κακό του καπιταλισμού. Είμαι πεπεισμένος πως μπορεί να εξαλειφθεί μόνο με έναν τρόπο: Με την εγκαθίδρυση μιας σοσιαλιστικής οικονομίας και με ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα είναι προσανατολισμένο σε κοινωνικούς στόχους. Σε μια τέτοια οικονομία, τα μέσα παραγωγής είναι ιδιοκτησία της κοινωνίας και χρησιμοποιούνται με σχεδιασμό. Μια σχεδιασμένη οικονομία, που προσαρμόζει την παραγωγή στις ανάγκες της κοινωνίας θα διανέμει την εργασία σε όλους εκείνους που μπορούν να εργαστούν και θα εγγυάται τα προς το ζην σε κάθε άνδρα, γυναίκα, παιδί. Η μόρφωση του ατόμου, μαζί με την καλλιέργεια των έμφυτων ικανοτήτων, θα τείνουν να αναπτύξουν μέσα του ένα αίσθημα υπευθυνότητας έναντι των συνανθρώπων του, που θα αντικαταστήσει την αποθέωση της εξουσίας και της επιτυχίας που βλέπουμε σήμερα στην κοινωνία μας.

  Το επίτευγμα του σοσιαλισμού όμως απαιτεί τη λύση μερικών εξαιρετικά δύσκολων κοινωνικοπολιτικών προβλημάτων. Πως μπορεί, σε μια συγκεντρωτική πολιτική και οικονομική εξουσία, να αποτραπεί η ανάπτυξη μιας πανίσχυρης και αλαζονικής γραφειοκρατίας; Πως μπορούν να προστατευτούν τα δικαιώματα του ατόμου και να εξασφαλιστεί ένα δημοκρατικό αντίβαρο στην εξουσία της γραφειοκρατίας; Αυτοί ήταν κάποιοι από τους προβληματισμούς που έθεσε ο Αλβέρτος Αϊνστάιν στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Monthly Review to 1949.

  Σήμερα όμως, γνωρίζουμε πως η λύση είναι απλή: ‘’αρκεί να μπολιάσουμε το σοσιαλισμό με τις βασικές αρχές της φιλελεύθερης σκέψης. Ένα μικτό ανθρωποκεντρικό σύστημα, στο οποίο προστατεύονται τα ατομικά δικαιώματα, η ελευθερία έκφρασης και δράσης και παράλληλα επιδιώκεται η κοινωνική συνοχή και η ευημερία του συνόλου, συνιστούν τον ορισμό της δίκαιης κοινωνίας. Η δίκαιη κοινωνία, μπορεί κάλλιστα να εξαφανίσει τη πιθανότητα εμφάνισης αλαζονικών και αυταρχικών συμπεριφορών που δημιουργεί ο συγκεντρωτισμός της εξουσίας’’.        

 

 

Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | 2 Σχόλια

Κράτος και κρατισμός…

του Χάρη Παμπούκη,

1- Η άνοδος της ασημαντότητας που σωστά προέβλεψε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, στηρίζεται, αφενός στην ευκολία των συγχύσεων που πυροδοτεί η παντοκρατορία της εικόνας πάνω στο λόγο και αφετέρου, στη διάλυση των δημόσιων χώρων. Το κεφαλαιώδες θέμα της διαλύσεως του δημόσιου χώρου το έχω επισημάνει ήδη και ευτυχώς, προστίθεται σε άλλες εγκυρότατες φωνές, όπως αυτή του Δημήτρη Τσάτσου, που από χρόνια επισημαίνει, με παρεμφερείς όρους, την ιδιοποίηση της πολιτικής.

2- Υπάρχει ένα ζήτημα στο οποίο η σύγχυση εννοιών και λειτουργιών, συναντά τη διάλυση του δημόσιου χώρου και αυτό είναι η σχέση του κράτους με τον κρατισμό.

(Ι) Η αναγέννηση της συλλογικότητας: δημόσιος χώρος, γενικό συμφέρον, Κράτος

3- Τι είναι όμως δημόσιος χώρος; Είναι οι ελεύθερα προσβάσιμοι χώροι, με ελεύθερη συμμετοχή, στους οποίους εξυπηρετούνται το γενικό συμφέρον ή συλλογικά συμφέροντα, με ιδέες ή πράξεις των συμμετεχόντων. Ο δημόσιος χώρος είναι δηλαδή άρρηκτα συνδεδεμένος με τη συμμετοχή, τη συλλογικότητα – και έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία κοινωνικών δεσμών. Η ανάπτυξη νέων συλλογικοτήτων είναι αυτή που εγγυάται την οριοθέτηση του ανταγωνισμού των ατομικών συμφερόντων και του ατομισμού, την ισονομία, την ισηγορία, την προστασία των αδυνάτων, την προστασία δημόσιων αγαθών (όπως το περιβάλλον), είναι αυτή που εγγυάται τη λειτουργία του ατόμου εντός κοινωνίας και είναι, τέλος, αυτή που έχει ως σκοπό την αυτονομία – συλλογική και ατομική – όχι όμως την ιδιοτέλεια.

4- Ο «φιλελεύθερος κοινωνισμός», ο ανθρωπιστικός φιλελεύθερος σοσιαλισμός, εκφράζει ακριβώς αυτό: την αυτοδιάθεση ενός συνόλου που έχει σκοπό την πραγμάτωση κάποιου γενικού σκοπού, του δημόσιου συμφέροντος. Και θέλω εδώ να επικαλεστώ την παράδοσή μας και να επισημάνω ότι στην αρχαία πολιτεία, στην οποία κυριαρχούσε ο πολίτης έναντι του ατόμου, ο «ιδιώτης» είχε την έννοια του ανόητου, ήταν όρος που εξέφραζε απαξία έναντι της σύλληψης του πολίτη ως κοινωνικού έλλογου όντος. Μια κυρίαρχη και επίκαιρη κοινωνική διάκριση δηλαδή είναι σήμερα μεταξύ αυτών που προκρίνουν τη «λογική της πάρτης μου» έναντι αυτών που υπηρετούν τη λογική του «ενδιαφέροντος για το σύνολο και δια του συνόλου», μεταξύ των πολιτών και των ατόμων, μεταξύ αυτών που προκρίνουν την ελευθερία εντός της δικαιοσύνης και εκείνων που την αντιλαμβάνονται απόλυτα, μεταξύ της συλλογικότητας ή του ατομισμού. Που αντιλαμβάνονται την πρόοδο ως κατάκτησή τους σαν μέλη συνόλου και όχι ως ατομική κατάκτηση. Αυτοί συμμερίζονται αυτό που και η Χ. Άρεντ είχε επισημάνει ως προς την ταυτότητα του ατόμου, ότι δεν είναι δηλαδή νοητή εκτός συνόλου. Και αυτή η διάκριση επανοηματοδοτεί στον πυρήνα της κατά τη γνώμη μου τη σύγχρονη αντίληψη περί δεξιάς και αριστεράς. του Παν/μίου Αθηνών.

5- Στην κορυφή των συλλογικοτήτων – και θα έλεγα ο θεσμός που κυριάρχησε και κυριαρχεί στη σύγχρονη εποχή την οποία και χαρακτηρίζει – είναι το Κράτος. Οι αντιλήψεις για το Κράτος (ως προς το ρόλο και τις λειτουργίες του) είναι πολλές και φυσικά δεν υπάρχει εδώ χώρος για μια τέτοια συζήτηση θεωριών του Κράτους. Εκτός από την κυρίαρχη ακόμη θεσμική θεώρηση, για το Κράτος υπάρχουν πλουραλιστικές αντιλήψεις όπως αυτή του Dahl, ή προτάσεις για τον επανακαθορισμό της δημόσιας σφαίρας του Habermas ως ενδιάμεσος χώρος επικοινωνίας μεταξύ Κράτους και κοινωνίας των πολιτών, κ.λπ.

6- Αυτό όμως που αξίζει εδώ να επισημανθεί είναι ότι το Κράτος, που υπέστη οξύτατη κριτική τα τελευταία χρόνια, το Κράτος που βρέθηκε σε κρίση λόγω της παγκοσμιοποίησης, έχει αναγεννηθεί. Και από τη λογική της ελαχιστοποίησής του, που υπαγορεύει ο οικονομικός νεοφιλελευθερισμός, κατευθυνόμαστε στον επανακαθορισμό των δημόσιων αγαθών, πολιτικών και λειτουργιών και στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της λειτουργίας του, που υιοθετεί ο πολιτικός πραγματισμός. Το κράτος και ο δημόσιος χώρος, ανασυντίθενται. Η τάση αυτή, της αυξανόμενης σημασίας του Κράτους, επισημαίνεται από προσωπικότητες που δεν τους βαρύνει η υποψία για φιλοκρατισμό ή συγκεντρωτισμό, όπως ο κριτικός φιλελεύθερος Σόρος ή ο νεοσυντηρητικός Φουκουγιάμα.

7- Είναι εξάλλου χαρακτηριστική η περίπτωση της Αγγλίας όπου, αντίθετα με την κοινή πρόσληψη και όσα αβασάνιστα συχνά λέγονται, μια προσεκτική ματιά φανερώνει ότι ο Μπλερ έκτισε ένα σύγχρονο κοινωνικό κράτος και μάλιστα εκτεταμένο, άλλης όμως λογικής, πάνω στις τομές του Θατσερισμού, επιτυγχάνοντας έναν συνολικό κοινωνικό εκσυγχρονισμό.

(ΙΙ) Ο κρατισμός ως ανελευθερία και συντηρητική νοοτροπία

8- Πιστεύω ότι κάθε θεσμός, κάθε οργανισμός, έχει την τάση να αναπτύσσει κοινωνική στρέβλωση. Και στην περίπτωση του Κράτους, η στρεβλή ανάπτυξή του είναι ο κρατισμός. Η σύγχυση όμως Κράτους ως ύψιστου συλλογικού θεσμού και κρατισμού ως παραμορφωτικής λειτουργίας, που επιχειρείται, ορισμένες φορές εκ του πονηρού, για να περισταλεί το Κράτος στην εγγυητική του λειτουργία, είναι απαράδεκτη.

9- Τι είναι όμως ο κρατισμός; Η έννοια είναι σύνθετη και καλύπτει, κατά τη γνώμη μου, νοοτροπία και στόχο. Ο κρατισμός ως στόχος είναι η ιδιοποίηση του δημόσιου χώρου. Ιδιοποίηση είναι η κατάληψη θεσμού γενικού συμφέροντος και η χρήση του για ιδιοτελείς σκοπούς ατόμου ή ομάδας. Η ιδιοποίηση είναι πολύμορφη και εκφράζεται και με τη γραφειοκρατία, τον κομματισμό, κ.λπ. Το κύριο γνώρισμα είναι ότι η συμμετοχή στη λειτουργία της πολιτείας μετατρέπεται σε μονοπώλιο ιδιοτελούς εξουσίας. Με τη διάλυση του δημόσιου χώρου και την ιδιοποίησή του, το γενικό συμφέρον καθίσταται κόμβος συναλλαγής, σημείο συνάντησης διακυβέρνησης και διαπλοκής.

10. Ο κρατισμός ως νοοτροπία, είναι ευρύτερο φαινόμενο που επιδρά στην πολιτισμική νοοτροπία. Είναι η παθητική στάση των πολιτών που αναζητούν το βόλεμά τους στο Κράτος, που αναπτύσσουν νοοτροπία βολέματος, που υπερνικούν τους φόβους και τις αβεβαιότητές τους με μια θέση στον ήλιο του δημοσίου. Ο κρατισμός ως νοοτροπία, εκφράζει τη σιγουριά χωρίς ρίσκο, την προαγωγή χωρίς ιδρώτα, την επικράτηση του «κονέ» σε βάρος της αξίας. Με μια κουβέντα, εκφράζει ένα μέρος του παρασιτισμού.

Ο κρατισμός στηρίζεται στη φοβία, περιορίζει την αυτονομία του ατόμου, ρημάζει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς, υποσκάπτει τους κανόνες και τις αξίες, υποθηκεύει την αξιοκρατία, δε στηρίζει την κοινωνική αναδιανομή εισοδημάτων και την ισότητα δικαιωμάτων και δυνατοτήτων. Το κυριότερο όμως αποτέλεσμα της κοινωνικά εγκληματικής του δράσης είναι ότι οργανώνει την φαυλότητα και αποστερεί από το έθνος την αυτοπεποίθησή του. Συγκροτεί πολιτισμικά μια αντικοινωνική νοοτροπία, μια νοοτροπία περί μη τηρήσεως κανόνων που υποθάλπει τη διαφθορά. Συντηρεί κανόνες δύο ταχυτήτων και πλήττει καίρια την ισονομία και την ισοπολιτεία.

Πολλές φορές υπάρχει σύγχυση. Καταγγέλλουμε το Κράτος και εννοούμε τον κρατισμό. Αυτό που είναι κρίσιμο, είναι, συνεπώς, να διαχωρίσουμε τον κρατισμό από το Κράτος και να πούμε όχι στον κρατισμό και ναι στην αναμόρφωση του Κράτους, στην ανασύνθεση του δημόσιου χώρου και στη συμμετοχή των πολιτών στην πολιτεία μας. Η σύγχρονη δημοκρατία δεν υπάρχει χωρίς σύγχρονους δημόσιους χώρους. Η πρόοδος δεν επιτυγχάνεται εάν δεν απαλλαγούμε από τις δυνάμεις της καθυστέρησης και των οργανωμένων ιδιοτελών συμφερόντων, ανάμεσα στα οποία συγκαταλέγεται ο κρατισμός ως νοοτροπία και ως πράξη.

*Ο Χ. Π. Παμπούκης είναι αναπληρωτής καθηγητής

Πηγή: http://metarithmisi.gr/

 

Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | 1 σχόλιο

Ζολώτας, Καστοριάδης και κομμουνισμός.

Μια δημόσια αντιπαράθεση πριν από 60 χρόνια του κορυφαίου οικονομολόγου και του διάσημου φιλόσοφου.

 

Νοέμβριος 1945. Ενα χρόνο μετά την απελευθέρωση. Προεόρτια Εμφυλίου, με τη λευκή τρομοκρατία να απλώνεται σε όλη τη χώρα. Η «Εταιρεία Σοσιαλιστικών Μελετών» οργανώνει την τρίτη δημόσια συζήτηση των μελών της. Ομιλητής ο Ξενοφών Ζολώτας με θέμα: «Οι συντελεσταί της κοινωνικής ευημερίας». Ηδη εξέχων καθηγητής ο Ζολώτας, τοποθετεί τον εαυτό του στο χώρο του «φιλελεύθερου σοσιαλισμού». Στο ακροατήριό του ξεχωρίζουν οι σοσιαλιστές Γρηγορογιάννης και Σκουριώτης, καθώς και ο νεαρός Κορνήλιος Καστοριάδης, μέλος τότε της τροτσκιστικής ομάδας του Στίνα. Δυο βδομάδες αργότερα ο Καστοριάδης έφευγε για σπουδές -και τελικά, μόνιμη εγκατάσταση- στο Παρίσι.

Η ανταλλαγή των απόψεων, βαθιά επηρεασμένη από την ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς, στρέφεται γύρω από ζητήματα που παραμένουν απολύτως επίκαιρα. Μεταφέρουμε ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα, όπου αναδύεται ένας άγνωστος Ζολώτας αλλά και ένας άλλος Καστοριάδης από αυτόν που μάθαμε τα τελευταία χρόνια.

ΖΟΛΩΤΑΣ: Το πρόβλημα της κοινωνικοοικονομικής ευημερίας δεν είναι τόσον απλούν όσον φαίνεται εις την πρώτην όψιν. Εις τας συζητήσεις που γίνονται μεταξύ των διαφόρων ιδεολογικών και πολιτικών παρατάξεων τίθενται ως επί το πλείστον ποικίλλοντα υποκειμενικά κριτήρια, τα οποία οδηγούν κάθε φοράν εις διάφορα συμπεράσματα. Χαρακτηριστική είναι η άβυσσος που χωρίζει τους απολογητάς της κεφαλαιοκρατίας από τους σοσιαλιστάς.

Οι πρώτοι υποστηρίζουν ως γνωστόν ότι η μεγαλύτερα κοινωνικοοικονομική ευημερία επιτυγχάνεται μόνον εις το κεφαλαιοκρατικόν καθεστώς, καθόσον μόνον εις αυτό πραγματοποιείται η μεγαλυτέρα παραγωγικότης και εξασφαλίζονται αι δυνατότητες συνεχούς αναπτύξεώς της. Ετσι, λέγουν, παρά την άνισον διανομήν του εισοδήματος επιτυγχάνονται δι’ όλους καλλίτεροι όροι διαβιώσεως ή εις οιονδήποτε άλλο καθεστώς.

Αντιθέτως οι σοσιαλισταί ισχυρίζονται ότι, ακόμη και εάν ελειτούργει ιδεωδώς το κεφαλαιοκρατικόν σύστημα ανεξάρτητα από τα ηθικά του μειονεκτήματα, πάλιν δεν θα ήτο εις θέσιν να πραγματοποιήση την μεγαλυτέραν κοινωνικοοικονομικήν ευημερίαν διά τας λαϊκάς τάξεις. Το κεφαλαιοκρατικόν όμως σύστημα ως διεμορφώθη και λειτουργεί εις την πραγματικότητα παρουσιάζει προϊούσαν ελαττωματικότητα εις την παραγωγικήν διαδικασίαν. Ετσι όχι μόνον την μεγαλυτέραν παραγωγικότητα δεν εξασφαλίζει, αλλά με τα φαινόμενα της διαρκούς υποαπασχολήσεως, των κυκλικών διακυμάνσεων κ.λπ. αφήνει εις αδράνειαν κολοσσιαίας παραγωγικάς δυνάμεις και εγκαταλείπει εις την εξαθλίωσιν ευρυτάτας εργατικάς μάζας. Πρόκειται περί ενός οικονομικώς και ηθικώς ελαττωματικού συστήματος, το οποίον πόρρω απέχει από του να εγγυάται την κοινωνικοοικονομικήν ευημερίαν.

Ανάλογον αντίθεσιν απαντώμεν μεταξύ φιλελευθέρων σοσιαλιστών και αυταρχικών σοσιαλιστών ή κομμουνιστών. Οι πρώτοι υποστηρίζουν ότι μόνον διά της χρησιμοποιήσεως του μηχανισμού των τιμών ως μέσου οικονομικού υπολογισμού και της υιοθετήσεως κατά βάσιν της ελευθερίας της εργασίας και της καταναλώσεως ένα σοσιαλιστικόν καθεστώς δύναται να επιτύχη την μεγαλυτέραν κοινωνικοοικονο-μικήν ευημερίαν.

Οι δεύτεροι διατείνονται ότι η μεγαλυτέρα παραγωγικότης επιτυγχάνεται διά της υποκαταστάσεως εις τον μηχανισμόν των τιμών του Κράτους, το οποίον θα καθορίζει τι, πόσον και πώς θα παραχθή και τι, πόσον και πώς θα διανεμηθή, πράγμα που σημαίνει αναγκαστικήν εργασίαν, αναγκαστικήν κατανάλωσιν και αυταρχικήν γενικώς οργάνωσιν της οικονομίας και συνεπώς και της κοινωνίας καθόλου. (…)

Η ατομιστική οργάνωσις υπό την μορφήν της κεφαλαιοκρατίας δεν κατόρθωσε να λύση το πρόβλημα της μεγαλυτέρας παραγωγικότητας παρά την σημαντικήν πρόοδον που παρουσίασε ο οικονομικός βίος υπό το καθεστώς της. Η κυριωτέρα αποτυχία της κεφαλαιοκρατίας εις το πεδίον της παραγωγικότητας ευρίσκεται εις το φαινόμενον της μονίμου και κυκλικής υποαπασχολήσεως, των παραγωγικών μέσων και των εργατικών δυνάμεων, που ενετάθη επικίνδυνα κατά τας τελευταίας δεκαετηρίδας. Ατελείωτη σειρά εργοστασίων ευρίσκονται χωρίς απασχόλησιν ή εις ημιαπασχόλησιν, εκατομμύρια εργατών παραμένουν άνεργοι, γεωργικά προϊόντα καίονται ή ρίπτονται εις την θάλασσαν, ενώ παράλληλα υπάρχει δυστυχία και αθλιότης. Το κεφαλαιοκρατικόν σύστημα, εκτός από την ηθικήν μειονεκτικότητα, παρουσιάζει παραγωγικήν ελαττωματικότητα, που χειροτερεύει καθημερινά.

Αντιθέτως η σοσιαλιστική οργάνωσις η βασιζόμενη επί του μηχανισμού των τιμών δύναται να εξασφάλιση μεγαλυτέραν παραγωγικότητα τόσον από την συγκεκριμένην όσον και από την ιδεατήν μορφήν της ατομιστικής οργανώσεως.

ΓΡΗΓΟΡΟΓΙΑΝΝΗΣ: Ή αντίθεση που παρουσίασε ο κ. Ζολώτας στην εισήγησή του μεταξύ «φιλελεύθερου» και «αυταρχικού» σοσιαλισμού ή κομμουνισμού είναι απαράδεκτη. (…) Αν ο κ. Ζολώτας σαν αυταρχικό σοσιαλισμό (από οικονομική άποψη, γιατί η πολιτική πλευρά δεν εξετάζεται) εννοεί ό,τι έγινε στην Ε.Σ.Σ.Δ., παρατηρούμε: όλοι οι περιορισμοί της κατανάλωσης που έγιναν στα πρώτα ιδίως χρόνια του πολεμικού κομμουνισμού δεν υπήρξαν παρά η αναγκαία η επιβαλλόμενη συνέχεια της τρομακτικής καθυστέρησης της Ε.Σ.Σ.Δ., των καταστροφών που υπέστη απ’ τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις και της απομόνωσής της. Καμμιά χώρα που στο μέλλον θα βρεθή υπό ανάλογες συνθήκες δεν θα μπορέση να αποφύγη μια σχετικά αυταρχική ρύθμιση της κατανάλωσης (σύστημα δελτίων κ.τ.λ.) στα πρώτα της βήματα, έστω και αν οι θεωρητικοί του κόμματος που θα καταλάβη την εξουσία ανήκουν στη σχολή του φιλελεύθερου σοσιαλισμού. Τότε όμως θα πρόκειται για μέτρα προσωρινά και αυτό δεν αρκεί για να θεμελιώση μια τόσο μεγάλη διάκριση.

Γενικώτερα παρατηρούμε ότι η εγγύηση της δημοκρατικότητας του νέου καθεστώτος δεν εξαρτάται τόσο από το πώς θα λειτουργεί ο μηχανισμός των τιμών αλλά από την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας με ειδική περίπτωση την ελευθερία των συνδικάτων και την συμμετοχή τους στην κίνηση της παραγωγής. Η ελευθερία για το σοσιαλισμό δηλαδή βασίζεται πρώτα στην ελευθερία των πολιτών και ύστερα στην ελευθερία των καταναλωτών.

ΣΚΟΥΡΙΩΤΗΣ: Νομίζω πως τα στοιχεία της ευημερίας μπορούν να περιοριστούν σε δύο μόνο: την παραγωγικότητα και την οικονομική δικαιοσύνη. Οικονομική δικαιοσύνη δεν είναι μόνο η διανομή του εισοδήματος ανάλογα με την εργασία. Είναι και η εξασφάλιση ενός κατωτέρου ορίου εισοδήματος για τον κάθε πολίτη, ικανού να του επιτρέπη μια ζωή άνετη και πολιτισμένη. Οι διαφορές θα αρχίζουν αφού εξασφαλιστεί πρώτα το κατώτερο αυτό όριο. Επειτα και η αρχή της αμοιβής ανάλογα με την εργασία δεν μπορεί να εφαρμοστεί αποκλειστικά. Είναι περιπτώσεις που πρέπει να καταφύγουμε και στην αμοιβή ανάλογα με τις ανάγκες (de chacun selon ses capacites, a chacun selon ses besoins). Η αρχή αυτή αποτελεί ένα ιδανικό για μια πολύ εξελιγμένη σοσιαλιστική κοινωνία, τα πράγματα όμως αναγκάζουν να εφαρμοστεί και στη λιγότερο εξελιγμένη, κάπου κάπου και στην αστική ακόμη. Πρόκειται για τις περιπτώσεις της ανικανότητας για εργασία, που και η αστική ακόμη κοινωνία αναγκάζεται να τις φροντίζει, κάνοντας τις κοινωνικές ασφαλίσεις.

ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Επιμένω να ξεκαθαριστεί η σύγχυση που είχε δημιουργηθεί ανάμεσα στις έννοιες του «πολεμικού κομμουνισμού» και της «ανώτερης βαθμίδας του κομμουνισμού». Και ο ομιλητής και πολλοί άλλοι, κάνοντας κριτική στα κομμουνιστικό σύστημα οργάνωσης της οικονομίας, αναφέρονται σε φαινόμενα που προσιδιάζουν στον πολεμικό κομμουνισμό, κι αυτό κάνει την επιχειρηματολογία τους να μη στέκεται σε στέρεο έδαφος. Ετσι π.χ. όσα λένε για αναγκαστική εργασία και κατανάλωση. Για τον Μαρξ αντίθετα, η κομμουνιστική κοινωνία, που προϋποθέτει ανάπτυξη τεχνικής σε βαθμό άρσης της στενότητας, είναι η κοινωνία που παρέχει στα μέλη της την πλήρη ελευθερία εργασίας και κατανάλωσης, που εκφράζεται με τον κανόνα «απ’ τον καθένα κατά τις ικανότητές του, στον καθένα κατά τις ανάγκες του». Η ενδεχόμενη υποθετικότητα μιας τέτοιας κοινωνίας δεν έχει απ’ την εδώ άποψη σημασία.

Απ’ την άλλη μεριά, συμφωνώ με την άποψη του ομιλητή για την αδυναμία θεμελίωσης ενός γενικού ηθικού δέοντος με την εξής έννοια. Η φιλοσοφική (θεωρητική) ηθική μπορεί να καταλήξει ή να έχει κιόλας καταλήξει σ’ ένα τέτοιο σύστημα δεόντων με λογική θεμελίωση, αλλά για τη συζήτησή μας ενδιαφέρει όχι η λογική, αλλά η κοινωνική ισχύς ενός τέτοιου συστήματος, ισχύς πού είναι πάντα σχετική και προβληματική. Γι’ αυτό το ιδεώδες της κοινωνικής ευημερίας με την έννοια που του έδωσε ο ομιλητής πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα αξίωμα της οικονομικοπολιτικής έρευνας, που η αποδοχή του δικαιολογείται απ’ το ότι το εγκολπώνονται σήμερα οι μεγάλες λαϊκές πλειοψηφίες.

ΖΟΛΩΤΑΣ: Εις τον κ. Γρηγορογιάννην έχω να απαντήσω ότι η διάκρισις την οποίαν έκαμα μεταξύ αυταρχικού και φιλελεύθερου σοσιαλισμού ανταποκρίνεται εις ωρισμένας τάσεις που υπάρχουν εις το στρατόπεδον των σοσιαλιστών. Χωρίς να κάμνωμεν καμμίαν σύνδεσιν των οπαδών κάθε μιας των παρατάξεων με τον Μαρξισμόν εκ της σχετικής βιβλιογραφίας και των πολιτικών τάσεων προκύπτει ότι οι Μαρξισταί ως επί το πλείστον ανήκουν εις την παράταξιν των αυταρχικών σοσιαλιστών, άσχετα αν άλλοι μεν θεωρούν τον αυταρχισμόν ως ενδιάμεσον στάδιον και άλλοι ως οριστικόν. Κατά την γνώμην μου, η μεγαλυτέρα κοινωνική ευημερία δύναται να επιτευχθή μόνον διά του φιλελευθέρου σοσιαλισμού, όστις είναι προσηρμοσμένος προς την ανθρωπίνην φύσιν. (…)

Με τον κ. Σκουριώτην συμφωνώ εις τα περισσότερα σημεία. Αν δεν ωμίλησα περί της εξασφαλίσεως της υπάρξεως εις την σοσιαλιστικήν οργάνωσιν δεν το έπραξα διότι τούτο αποτελεί βασικήν επιδίωξίν του συνυφασμένην με αυτήν ταύτην την φύσιν του συστήματος. Ως προς το ζήτημα της ελευθερίας της εργασίας παρατηρώ ότι αυτή δεν σημαίνει ασυδοσίαν. Βεβαίως θα υπάγεται εις περιορισμούς, αλλά εξ άλλου δεν είναι ανεκτή διά μίαν οργάνωσιν επιδιώκουσαν την ευημερίαν της κοινωνίας η στρατικοποίησις της εργασίας.

Εάν το κράτος υπερβή ωρισμένα όρια εις τον περιορισμόν της ελευθερίας της εργασίας κινδυνεύει να προκαλέσει μείωσιν της ευημερίας των ατόμων μεγαλυτέραν από την αύξησιν της ευημερίας την οποίαν δύναται να προκαλέση η αύξησις τυχόν της παραγωγής εκ της αυταρχικωτέρας ρυθμίσεως της εργασίας. Εφ’ όσον θα υπάρχη διαφορισμός μισθών η κατανομή της εργασίας θα γίνεται αυτομάτως και μάλιστα κατά τον πλέον δίκαιον τρόπον, δεδομένου ότι εις τας πλέον επαχθείς και επικινδύνους εργασίας όπου η συμβολή του εργαζομένου θα είναι μεγαλυτέρα και η αμοιβή δέον να είναι μεγαλυτέρα δια να προσελκυθούν εργάται. Αυτό ακριβώς μας φέρει πλησιέστερον προς την πραγματοποίησιν της αρχής «έκαστος αναλόγως της συμβολής του εις το έργον της παραγωγής», η οποία αποτελεί κατά την γνώμην μου και την δικαιοτέραν διανομήν του εισοδήματος. (…) Ως προς τας παρατηρήσεις του κ. Καστοριάδη αναφέρομαι εις όσα είπα διά τους κ.κ. Γρηγορογιάννην και Σκουριώτην.

 

———————

Εταιρεία Σοσιαλιστικών Μελετών, Ανακοινώσεις, τ. 3, Αθήναι, εκδ Αργύρης Παπαζήσης, 1946.

 

 

(Ελευθεροτυπία, 19/6/2004)

 

www.iospress.gr                                           

Posted in Ο Τρίτος Δρόμος | Σχολιάστε